بىخبر از دنيا را واداشتند بحمايت شاه علم سياه برافراشته بر ضد هيجان منور الافكاران قيام نمايند در اين حال نايرهء جدال سه شعبه پيدا كرد و در هيئت مجموعه دولت و ملت روس صورت مهيبى نمودار گرديد كه كمتر ديده شده بود و بالاخره با تلفات جانى و مالى بسيار شعلهء آتش اين غائله عظيم موقتا فرونشست . و هم پيش از اين انقلاب بتحريك دولتيان ميان مسلمانان قفقاز و ارامنه چندين مرتبه زدوخورد سخت واقع شده جمعى از مسلمانان و ارامنه كشته شدند و خانه‌هاى بسيار از طرفين غارت شد و در يكى از واقعه‌ها ارامنه بيرحمانه بمدارس مسلمانان رفته جمعى از اطفال كوچك مكتب را گوش و بينى بريده بانواع شناعت بقتل رسانيدند وقوع اين وقايع جانگداز در همسايگى مملكت ما و متعاقب شدن آنها بواقعهء شكست روس از ژاپون و انقلاب شديد در روسيه بافكار منجمد شدهء ايرانيان تكانى داده ترس ملت از دولت خود و از دولتى كه حامى استبداد او شمرده ميشد ضعيف ميگردد زبانها بانتقاد از عمليات جابرانهء دولت تا يك اندازه گشوده مىشود نويسندگان آشكارا تعريف قانون ميكنند خوانندگان ميخوانند و ميشنوند و ميپسندند اگرچه از سى سال پيش در ميان خواص ملت ما بواسطهء نگارشهاى خصوصى چند تن از دانشمندان از قبيل ملكم خان ، ميرزا عليخان امين الدوله ، پدرش ميرزا محمد خان ، سيد جمال الدين اسدآبادى ، ميرزا آقا خان كرمانى ، ميرزا يوسف خان مستشار الدوله تبريزى و بعضى ديگر از اين قبيل سخنان گفته و شنيده ميشده اما در زير پرده و بطور مخفى اكنون آشكار شده پا ببازار نهاده است ، بلى چنان كه بلواى عام روسيه و ضديت آن ملت با دولت خود به نظر ميآمد سى چهل سال طول داشته باشد تا صورت بگيرد و شكستهاى پىدرپى روس از دولت جوان ژاپون آن مدت را نزديك كرد در ايران هم حوادث داخلى و نشر اخبار خارجى خصوصا با شاخ و برگهائيكه جرايد فارسىزبان طبع شده در ممالك خارجه مانند اختر استانبول ، حبل المتين كلكته و ثريا و پرورش مصر به آن اخبار ميگذاردند بهيجان افكار ملت ايران كمك كرده راه دور آنها را به مقصد نزديك نمود . از يك طرف رسيدن اين اخبار به گوش مردم و از طرف ديگر دامن زدن اشخاصى